Wartość polskiego sektora gospodarki odpadami wynosi blisko 100 mld zł

Pojawienie się systemu kaucyjnego było widocznym społecznie, ale nieostatnim krokiem w procesie domykania obiegu odpadów w Polsce. Branża recyklingowa, która obecnie odpowiada za 2 proc. polskiej produkcji przemysłowej ma szansę na dynamiczny rozwój w najbliższych latach, o ile zostaną zrealizowane odpowiednie inwestycje. Zdaniem autorów raportu, firmy doradczej Deloitte, „Od surowca do surowca: jak blisko jesteśmy gospodarki cyrkularnej” dla osiągnięcia celów środowiskowych równie istotna jest edukacja w zakresie znaczenia recyklingu dla rozwoju gospodarczego oraz ochrony środowiska.

Potencjał do rozwoju

Jak wskazuje Joanna Leoniewska-Gogola, liderka zespołu circular economy w Deloitte, od 2013 r. rośnie ilość odpadów komunalnych odbieranych i zbieranych każdego roku w Polsce. W 2024 r. ich całkowita masa wyniosła 14,2 mln t, a prognozy przewidują dalszy wzrost w kolejnych latach. Do 2050 r. ma ona wzrosnąć do poziomu 18 mln t, co oznacza zmianę o ponad jedną czwartą.

Jedną z głównych przyczyn tego zjawiska ma być coraz większa zamożność polskich konsumentów. Dzięki wyższym przychodom wzrasta konsumpcja gospodarstw domowych, a co za tym idzie - masa wytwarzanych odpadów. A to właśnie gospodarstwa domowe generują 85 proc. odpadów komunalnych, jakie powstają w Polsce. Stały przyrost masy odpadów tworzy wyzwania w obszarze zarządzania surowcami wtórnymi. Pomimo rozpowszechnienia procesów przetwarzania wstępnego, nadal znaczący strumień odpadów trafia na składowiska, zaś wskaźnik cyrkularności pozostanie niski.

– Obecne wskaźniki recyklingu, w tym kompostowania, wynoszą łącznie niewiele ponad 35 proc. Z kolei wskaźnik cyrkularności (cyrkularnego wykorzystania materiałów) w Polsce za rok 2024 wyniósł około 9,8%. Wynik ten jest niższy od średniej unijnej, która oscyluje wokół 11,9%.  To pokazuje, jak duży jest nasz potencjał, jeśli chodzi o możliwe do osiągnięcia poziomy przygotowania do ponownego użycia i recyklingu, szczególnie że do ich zwiększenia obligują nas unijne dyrektywy. Narzędziem, które może przyczynić się do realizacji tych celów jest odpowiednio skonstruowany system rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP). Innym, ważnym z punktu widzenia celów recyklingu, działaniem jest intensyfikacja procesu sortowania odpadów na frakcje materiałowe ułatwiające proces przetwarzania – podkreśla Joanna Leoniewska – Gogola.

Wyzwania w obszarze przetwarzania

Obecnie branża gospodarki odpadami, w której w 2023 r. pracowało 77 tys. pracowników odpowiada za 1,7 proc. krajowej produkcji przemysłowej. Według szacunków Deloitte na podstawie danych GUS oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska (MKiŚ), wartość rynku odbioru i przetwarzania odpadów w 2023 r. wyniosła blisko 95 mld zł, co pokazuje jak duże znaczenie ma on dla polskiej gospodarki. Biorąc pod uwagę masę odpadów, które trafiają na składowiska, zamiast podlegać przetworzeniu, sektor ma przed sobą wiele możliwości rozwoju, o ile uda się zrealizować potrzebne inwestycje. Autorzy raportu wskazują przede wszystkim na gospodarkę bioodpadami – w ich ocenie dobrze zorganizowana, selektywna zbiórka tej frakcji w połączeniu z rozwojem instalacji fermentacji i kompostowniami może poprawić wskaźniki recyklingu oraz dać dodatkowe zdywersyfikowane źródła energii. Wśród potencjalnych korzyści wskazuje się także redukcję obecności odpadów biologicznych w odpadach zmieszanych, chociaż do osiągnięcia celów potrzebna będzie m.in. modernizacja 35 proc. instalacji umożliwiających przetwarzanie bioodpadów.

Poza potencjalnymi korzyściami gospodarczymi, impulsem do rozwoju mogą być prawne wymogi

w zakresie recyklingu. Przykładowo, do 2035 r. Polska powinna odzyskiwać trzy z czterech zużytych opakowań szklanych. Według autorów raportu do osiągnięcia tego celu potrzebne będą inwestycje takie jak budowa pięciu nowych zakładów doczyszczania stłuczki szklanej oraz modernizacja już istniejącej infrastruktury.

Pomimo, że aktualnie zdiagnozowana jest wprawdzie na poziomie KPGO2028 wielomiliardowa luka inwestycyjna, to dokument ten powstał w 2023 roku, a zatem w dużym stopniu "nie widzi" on stojących tuż za rogiem kolejnych wyzwań, takich jak: PPWR, Circular Economy Act, tekstylia, system kaucyjny, urealnienie danych o faktycznym recyclingu, aktualizacje BAT, kryteria EoW, tzw. „wieczne chemikalia – PFAS”, mikroplastik, niewykorzystana żywność, metan etc. To pokazuje także znaczenie sektora prywatnego, który dysponuje niezbędną elastycznością, kompetencjami, doświadczeniem i know-how potrzebnym do realizacji tego typu inwestycji oraz ich późniejszego, efektywnego zarządzania. Rolą państwa nie jest budowa i prowadzenie instalacji przemysłowych, lecz stworzenie stabilnych ram prawnych, sprawnych procedur administracyjnych oraz warunków uczciwej i przewidywalnej konkurencji.

Nie bez znaczenia są także wymogi prawne dotyczące zbiórki odpadów opakowaniowych i opakowań. Już w 2025 r. 77 proc. z nich powinno być odzyskiwanych, a w 2029 r. poziom ten powinien wynieść aż 90 proc. Z kolei Circular Economy Act, zakłada do 2030 r. podwojenie wskaźnika cyrkularności – do około 24%. Rozwiązaniem, które ma pomóc osiągnąć cele w tym obszarze jest system Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), którego skuteczne funkcjonowanie zależy od tego, czy powstanie popyt na surowce wtórne.

– Wspierając powstanie raportu przygotowanego przez Deloitte, kierowaliśmy się przede wszystkim potrzebą uporządkowania debaty publicznej o polskim systemie gospodarki odpadami. Do tej pory rynek opierał się na opracowaniach fragmentarycznych, dotyczących jedynie wybranych segmentów, co generowało chaos informacyjny i niosło ze sobą ryzyko nadużyć interpretacyjnych. Jako branża potrzebowaliśmy dokumentu, który patrzy na gospodarkę odpadami holistycznie, w oparciu o najbardziej aktualne dane oraz z uwzględnieniem dynamicznie zmieniających się regulacji. Wierzymy, że to opracowanie stanie się dla administracji państwowej i samorządowej rzetelnym punktem odniesienia, wskazującym konkretne obszary wymagające natychmiastowego usprawnienia, abyśmy mogli realnie, a nie tylko deklaratywnie, realizować model gospodarki cyrkularnej - komentuje Kamil Majerczak, CEO PreZero w Polsce.

Edukacja to podstawa

Proces budowy efektywnie funkcjonującej gospodarki obiegu zamkniętego wymagać będzie aktywnego zaangażowania różnych stron. Najistotniejszą rolę ma do odegrania legislator, który powinien tworzyć prawo stymulujące popyt na surowce wtórne. Rolą firm oraz organizacji specjalizujących się w recyklingu odpadów jest z kolei aktywny udział w procesie tworzenia nowego prawa, tak aby uwzględniało ono aktualne potrzeby branży i ułatwiało zwiększanie zakresu oferowanych usług. Równie ważną kwestią, jest prowadzenie działań edukacyjnych, które zwiększą ogólną świadomość znaczenia idei gospodarki obiegu zamkniętego dla przyszłości Polski. Istotnym doświadczeniem może okazać się proces implementacji systemu kaucyjnego oraz działań edukacyjnych z nim związanych. Ich efekty będą stanowiły wskazówkę dla dalszych działań mających na celu poprawę skuteczności gospodarki odpadami w Polsce.

Pełny raport do pobrania znajduje się tutaj.

O raporcie

Opracowany przez Deloitte raport „Od surowca do surowca: jak blisko jesteśmy gospodarki cyrkularnej” podsumowuje status postępów we wdrażaniu rozwiązań gospodarki obiegu zamkniętego w Polsce. Publikacja powstała na podstawie badań przepływów odpadów, oceny ich skutków ekonomicznych oraz analizy inwestycji, które są potrzebne do osiągniecia przez Polskę celów GOZ. Eksperci firmy korzystali z danych pochodzących z różnych źródeł, m.in. Bazy Danych o Produktach i Opakowaniach oraz Gospodarce Odpadami (BDO), Ministerstwa Klimatu i Środowiska, Głównego Urzędu Statystycznego, Raportów Branżowych i danych firm, które zechciały się nimi bezpośrednio podzielić.

Źródło informacji: Deloitte